Gebiedsgerichte aanpak Grenscorridor – Hoe verbind je beleidsambities aan de gebiedsurgentie?

Hoe zorg je ervoor dat een meerjarig gebiedsprogramma vanuit de overheid voldoende aansluit bij dagelijks gevoelde urgenties van de bewoners en gebruikers van een gebied? Je hebt vaak te maken met verschillende abstractieniveaus, doorlooptijden en taal. De kunst van het schakelen tussen schaalniveaus, timing en het benutten van lokale energie en kansen gaat niet vanzelf en is ook meestal geen kwestie van geluk. Het is elke dag keihard werken en slim verbindingen leggen.

Je kan met elkaar je gebiedssucces in kleine stappen organiseren en daarop voortbouwen

Project: Gebiedsgerichte aanpak Grenscorridor 

Grenscorridor bevat het buitengebied van de gemeenten Valkenswaard, Waalre en Stad Lommel (België), een groot deel van gemeente Bergeijk en een stukje van de gemeente Veldhoven. In Grenscorridor liggen delen van beschermde natuurgebieden, waaronder stikstof gevoelige Natura 2000 gebieden. Bos, heide, vloeiweiden en beken bepalen het beeld. Ook de agrarische bedrijven zijn kenmerkend en er wordt volop gefietst en gewandeld in de Grenscorridor. 

De kwaliteit van de leefomgeving van de Grenscorridor staat onder druk. Er zijn steeds minder verschillende dier- en plantensoorten aanwezig, de bodemkwaliteit verslechtert, er treedt verdroging op en het water is niet schoon genoeg. Dat maakt de natuur, de bebouwde omgeving én de landbouw kwetsbaar voor droogte en hevige piekbuien. De landbouw is bovendien in transitie; sommige ondernemers willen boeren op basis van technologie, anderen willen overstappen naar minder intensieve rundveehouderij en er zijn ook agrarisch ondernemers die stoppen met hun bedrijf.

De verwachte hoeveelheid nieuwe inwoners zorgt voor een flinke extra druk op het gebied: het is in Grenscorridor zoeken naar plekken voor woningbouw én plekken om te ontspannen. Mede door de snelle ontwikkeling van Brainportregio Eindhoven en ASML raken de stad en het buitengebied steeds meer met elkaar verweven. Ook laat de doorstroming op de wegen op bepaalde plekken te wensen over en neemt de leefbaarheid en verbondenheid in de dorpskernen af. Daarom ondernemen de huidige elf gebiedspartners (overheden en belangenorganisaties) van Grenscorridor actie door middel van een gebiedsgerichte aanpak en zijn inmiddels de gebiedspartners ten oosten van het Natura 2000 gebied van plan zich aan te aansluiten bij deze elf gebiedspartners.

De scheidslijn tussen landbouw en natuur is in de praktijk vaak helemaal niet zo scherp

Proces, probleem en aanpak

De kern van de gebiedsgerichte aanpak Grenscorridor is het maken van een meerjarig gebiedsprogramma met een intensieve samenwerking tussen de gebiedspartners onderling én met de inwoners en ondernemers in Grenscorridor. Het openstaan voor en luisteren naar ideeën uit het gebied neemt hierbij een belangrijke plaats in. Samen aan de hand van de belangen van de partijen de opgaven definiëren en ook samen zoeken naar een gezamenlijk en gedragen pakket van oplossingen hiervoor.

In het gebiedsproces wordt nadrukkelijk geïnvesteerd in kennis en kunde bij de verschillende partners. Het gebiedsproces bouwt voort op de jarenlange samenwerking rond de nieuwe N69, die via de ‘Brede Belangenbenadering’ (MGA) tot stand is gekomen. De relatie met de gebiedspartners was er al, en kennis en ervaring met MGA is al aanwezig.  Een gezamenlijk opleidingstraject is opgestart zodat waardoor partijen goed en op dezelfde wijze voorbereid aan tafel kunnen komen. In dit opleidingstraject speelt ook de Mutual Gains Approach een belangrijke rol.

Het kernteam brengt het gebiedsproces verder door eerst een pakket te maken van de belangen die spelen; een mix van korte termijn wettelijke opgaven (Natura2000, Kaderrichtlijn Water, etc.) en lange termijn ambities en transities (landbouwtransitie, woningbouw, watertransitie, etc.). 

De professionals in dit kernteam brengen bewust niet zelf de belangen in van de organisatie waar zij voor werken, dat loopt via betrokken collega’s. Zo houden de leden van het kernteam hun rol puur en alleen gericht op het verder brengen van het gebiedsproces.

Meerdere personen in het kernteam zijn actief het gebied in gegaan om gesprekken te voeren met bewoners en ondernemers, maar met een nieuwe insteek. Daar  waar bijvoorbeeld de provincie en het waterschap in eerdere gesprekken vooral de natuur en water opgaven aandroegen met de vraag hoe bewoners en ondernemers daar invulling aan konden geven, werd nu begonnen met de vraag naar de uitdagingen en problemen van de bewoners en ondernemers zelf. Daaruit kwam naar voren dat er vooral aandacht nodig was voor woningbouw, recreatieve en economische belangen. Deze belangen die zo werden opgehaald uit het gebied zijn vervolgens naar de bestuurlijke tafels gebracht in een breed pakket. Het brede pakket aan belangen is uiteindelijk vastgelegd in een intentieverklaring tussen alle betrokken partijen.

Hoewel vertrouwen in overheden soms ontbreekt, kan in het persoonlijke contact wel degelijk vertrouwen ontstaan, zeker wanneer je oprecht investeert en ook iets te bieden hebt. En dat doen de mensen van het programmabureau

Deze intentieverklaring vormde het startpunt om aan de slag te gaan in verschillende deelgebieden. Met onder andere agrarische ondernemers en inwoners, wordt geprobeerd de puzzel van het veranderende landelijk gebied te leggen. De beschikbaarheid van grond is daarbij een belangrijke sleutel. Het kernteam (Ondersteuningsnetwerk Grenscorridor) doet dit door bij de boerenfamilies die ‘iets’ willen, in gesprek te gaan over hun toekomst. Hoe ziet volgens hen hun bedrijf er in de toekomst uit, rekening houdend met de omgeving waarin het bedrijf ligt? Simpel gezegd, zijn er drie te verkennen opties: blijven, verplaatsen of stoppen. Kom tot de beste oplossing met elkaar en ga dat vervolgens gezamenlijk proberen mogelijk te maken. Dat maakt dat een eerste stap de goede richting op te nemen is.

Deze kennis en ervaring die in de deelgebieden wordt opgedaan, wordt gebruikt om een meerjarig gebiedsprogramma op te zetten en samen uit te voeren. In de loop van 2025 moet duidelijk worden hoe dat programma eruit gaat zien en hoe de samenwerking wordt georganiseerd. 

MGA tips vanuit dit project

1. Je moet de kunst van het ‘schakelen tussen schaalniveau’s’ beheersen. Begin niet vanuit beleidsdoelen of percentages, maar bij wat voor de ander van belang is, zoals de continuïteit van het boerenbedrijf. Verknoop dit vervolgens aan lopende processen bij bijvoorbeeld een waterschap, provincie of het Rijk.
2. Investeer in relaties. Bouw een netwerk op verschillende niveaus. Zorg dat je niet alleen bestuurders en organisaties kent, maar ook weet wat er leeft in de dagelijkse praktijk en aan de keukentafel.
3. Toon oprechte interesse. Ga in gesprek op het bedrijf of boerenerf met een luisterende houding, zonder eigen agenda. Maak duidelijk dat je niets komt afdwingen en ook geen beloften kunt doen. Juist die houding helpt om nieuw vertrouwen te laten ontstaan.
4. Creëer ruimte voor dialoog. Door eerst serieus aandacht te hebben voor wat er speelt op het erf, ontstaat bij mensen ook ruimte en begrip om samen te praten over aan bredere, langetermijnambities.
5. Benut lokale kennis. De ervaringen van inwoners en boeren zijn waardevol én authentiek. Door die kennis te benutten, groeit niet alleen de kwaliteit van het proces maar ook de betrokkenheid erbij.

Je moet als verbinder vanuit de overheid wel weten wat er speelt op het boerenerf

Meer info: www.grenscorridor.nl

Met dank aan Martijn Koobs (Cleverland)en Jordi van Mook (Waterschap De Dommel)